คลังความรู้
อยากรู้ถามทรูปลูกปัญญา
ติดต่อทรูปลูกปัญญา

เดจาวูคืออะไร (What is déjà vu? What is déjà vu?)
 

(บรรยาย)

คุณเคยรู้สึกเดจาวูมั้ย มันคือความรู้สึกแปลกที่เกิดขึ้นเวลาพบกับเหตุการณ์บางอย่างที่คุ้นเคย เช่นเหตุการณ์ในร้านอาหารที่เกิดขึ้นเหมือนกับที่คุณจำได้เป๊ะๆ โลกเราหมุนไปเรื่อยๆเหมือนนักเต้นบัลเล่ต์ที่เต้นท่าที่ออกแบบไว้อย่างดี แต่ลำดับของเหตุการณ์ไม่น่าจะเกี่ยวโยงกับประสบการณ์ในอดีตได้เลย เพราะคุณไม่เคยมาทานอาหารที่ร้านนี้มาก่อน นี่เป็นครั้งแรกที่คุณทานหอยลาย แล้วนี่มันเกิดอะไรขึ้น

 

อันที่จริงก็ไม่มีคำอธิบายไหนที่อธิบายเดจาวูได้อย่างตรงตัว ประสบการณ์นั้นเกิดขึ้นและผ่านไปโดยไม่บอกล่วงหน้า ดังนั้นจึงไม่มีทางที่นักวิทยาศาสตร์จะจดบันทึกและศึกษาอะไรได้จริงๆจังๆ นักวิทยาศาสตร์ก็ไม่สามารถนั่งรอให้มันเกิดขึ้นเป็นปีๆได้ ดังนั้นจึงไม่มีคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์เกี่ยวกับเดจาวู หากแต่มีการศึกษาและนิยามว่ามันเป็นความรู้สึก และเนื่องจากมันไม่มีหลักฐานมาพิสูจน์ จึงมีการคาดเดาไปต่างๆนานา 

Emile Boirac เอมิล บอยรัค ได้นิยามคำว่า เดจาวู ซึ่งเป็นคำภาษาฝรั่งเศส แปลได้ว่า พบเจอมาแล้ว และมีทฤษฎีกว่า 40 แบบที่พยายามอธิบายถึงเหตุการณ์นี้ อย่างไรก็ดีความก้าวหน้าทางด้าน Neuroimaging การสร้างภาพการทำงานของระบบประสาท และ Cognitive Psychology จิตวิทยาการรู้-การคิด ก็ได้จำกัดแนวคิดให้แคบลงจนเหลือไม่กี่แบบ เรามาไล่ทฤษฎีที่เด่นๆซักสามเรื่องกันดีกว่า โดยใช้เหตุการณ์ในร้านอาหารเป็นตัวอย่างอ้างอิง

 

เริ่มด้วยทฤษฎี Dual Processing การประมวลผลคู่ ลองมาดูเหตุการณ์ขณะที่บริกรกำลังทำถาดจานหล่น ณ ขณะนั้นสมองของคุณก็ประมวลผลข้อมูลปริมาณมหาศาล บริกรขยับแขน และร้องเรียกให้ช่วย กลิ่นของพาสต้าในจาน ในช่วงเวลาไม่กี่มิลลิวินาที ข้อมูลเหล่านี้ผ่านเข้าไปยังสมองและถูกประมวลผลในสมองและออกมาเป็นรูปชั่วขณะนึง โดยส่วนใหญ่แล้วข้อมูลทั้งหมดจะถูกบันทึกและ sync ซิ้งค์ (synchronization = ประสานกัน) หากแต่ในทฤษฎีนี้กล่าวว่า เดจาวูเกิดขึ้นเมื่อการบันทึกชุดข้อมูลชุดหนึ่งได้ล่าช้าออกไปเล็กน้อย และการที่ข้อมูลส่งช้าทำให้สมองของเราประมวลข้อมูลนั้นแยกออกจากที่เหลือทำให้สมองรับรู้เหตุการณ์แยกออกจากกัน ดังนั้นเมื่อเรารับรู้ถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น เราจึงรู้สึกเหมือนว่าได้พบเจอเหตุการณ์นั้นมาก่อนแล้ว และอันที่จริงแล้วเราก็เจอไปแล้วจริงๆนั่นแหละ

 

ทฤษฎีต่อมาเกี่ยวกับความสับสนเกี่ยวกับอดีต มากกว่าที่จะเกี่ยวกับการผิดพลาดที่เกิดในปัจจุบัน นี่คือ Hologram Theory ทฤษฎีภาพสามมิติ และเพื่อให้เข้าใจ เราจะใช้ผ้าปูโต๊ะในร้านอาหารเพื่ออธิบาย ในขณะที่คุณกวาดตามองรูปสี่เหลี่ยมแต่ละรูปในลายของผ้าปูโต๊ะนั้น ทำให้ความจำในก้นบึงสมองของคุณถูกแกว่งกวนขึ้นมา ทฤษฎีนี้กล่าวว่าอันที่จริงแล้วความทรงจำของคุณนั้นถูกเก็บบันทึกไว้เหมือนภาพสามมิติ และสำหรับภาพสามมิตินั้นเพียงคุณเห็นแค่เสี้ยวเดียวของภาพก็สามารถประติดประต่อเป็นภาพสามมิติทั้งหมดได้ ดังนั้นสมองของคุณก็สามารถนึกถึงผ้าปูโต๊ะจากบันทึกความทรงจำในอดีตได้จากการมองลายผ้าปูโต๊ะเพียงนิดเดียว เช่นอาจจะจำได้จากผ้าปูโต๊ะที่บ้านคุณย่าของคุณ แต่แทนที่คุณจะจำได้ว่าเคยเห็นผ้าผืนนี้มาก่อนจากที่บ้านคุณย่า สมองของคุณได้รวบรวมความทรงจำเก่าของคุณโดยที่ไม่ได้ตรวจสอบยืนยัน ทำให้คุณรู้สึกคุ้นเคยกับเหตุการณ์ปัจจุบัน แทนที่จะรู้สึกระลึกถึงเหตุการณ์ในอดีต ดังนั้นเมื่อคุณพบกับผ้าปูโต๊ะที่ร้านอาหารคุณรู้ว่าเคยเห็นมาก่อนแต่นึกไม่ออก 

 

ดูส้อมคันนั้นซิ คุณสนใจอยู่รึเปล่า ทฤษฎีสุดท้ายคือ Divided Attention ความสนใจที่ถูกแบ่งออก อธิบายว่าเดจาวูเกิดขึ้นเมื่อสมองของเราไม่สนใจเหตุการณ์แวดล้อมอันเนื่องมาจากถูกดึงความสนใจไปยังสิ่งใดสิ่งหนึ่ง และเมื่อเรากลับมาสนใจกับเหตุการแวดล้อมอีกครั้ง เราจึงรู้สึกเหมือนเหตุการณ์นั้นเกิดขึ้นมาก่อนแล้ว เช่นเมื่อสักครู่ คุณหันความสนใจไปยังส้อม และไม่ได้สังเกตลายผ้าปูโต๊ะ และบริการที่กำลังล้ม ถึงแม้ว่าสมองของคุณจะได้บันทึกสิ่งต่างๆรอบตัวคุณโดยที่คุณไม่ได้ตั้งใจ และเมื่อคุณเลิกสนใจส้อมและหันกลับมาสนใจเหตุการณ์รอบตัว คุณจึงคิดว่าคุณเคยมาที่นี่แล้ว ซึ่งอันที่จริงแล้วคุณก็เคยจริงๆเพียงแต่ไม่ได้ใส่ใจ 

 

ถึงแม้ว่าทั้งสามทฤษฎีสามารถอธิบายหลักการของเดจาวูร่วมกันได้เป็นอย่างดี แต่ก็ไม่มีทฤษฎีใดที่ให้ข้อสรุปของเหตุการณ์นี้ได้แน่ชัด ดังนั้นในขณะที่เราจึงยังต้องรอนักวิจัยและนักคิดทั้งหลายเพื่อหาหนทางอื่นในการทำความเข้าใจความรู้สึกแปลกนี้ เราก็ต้องอธิบายกับตัวเองไปก่อน อย่างไรก็ตามการศึกษาและทำความเข้าใจเกี่ยวกับส่วนใหญ่เกิดจากการศึกษาจากประสบการณ์ตรง ดังนั้นทำไมคุณจะทำบ้างไม่ได้หละ คราวหน้าหากคุณรู้สึกถึงเดจาวู หยุดคิดซักนิดว่าคุณโดนหันเหความสนใจหรือเปล่า มีสิ่งของอะไรที่ดูคุ้นเคยหรือไม่ หรือสมองคิดช้าลง หรือมันเป็นอย่างอื่น

เรื่อง : เดจาวูคืออะไร (What is déjà vu? What is déjà vu?)
ชื่อเจ้าของคลิป : TED-Ed
URL : http://www.youtube.com/watch?v=foVMwJtlR5s